ارتباط اجتماعی کودکان یکی از پایههای اساسی رشد آنها است. وقتی کودک بتواند با دیگران ارتباط مؤثر برقرار کند، نهتنها مهارتهای شناختی و رشدیاش تقویت میشود، بلکه اعتمادبهنفس بیشتری هم پیدا میکند و شخصیت اجتماعیاش بهتر شکل میگیرد.
اما همه کودکان در این مسیر بدون مشکل پیش نمیروند. برخی از آنها در یادگیری و بهکارگیری مهارتهای اجتماعی با چالشهایی روبهرو هستند. اگر شما والدین چنین کودکی هستید یا با کودکانی که این مشکلات را دارند سروکار دارید، باید بدانید که تشخیص بهموقع و مداخله زودهنگام بسیار مهم است. حمایت درست در همان سالهای ابتدایی میتواند به کودک کمک کند تا تواناییهای اجتماعی خود را به بهترین شکل بروز دهد.
زنگ خطرهای ضعف در مهارتهای اجتماعی کودک
نشانههای ضعف ارتباط اجتماعی معمولاً از سنین پایین خود را نشان میدهند. هرچه کودک بزرگتر میشود و وارد اجتماع گستردهتری مثل مهدکودک و مدرسه میشود، این مشکلات بیشتر آشکار میشوند.
کودکانی که ارتباط اجتماعی ضعیف دارند، ممکن است هم در ارتباط کلامی و هم در ارتباط غیرکلامی دچار مشکل باشند. به عبارت دیگر، هم در صحبت کردن و گفتوگو و هم در استفاده از حرکات، اشارهها و زبان بدن.
بیشتر بخوانید: راههای درمان قطعی اختلال یادگیری
نشانههای شایع ضعف ارتباط اجتماعی در کودکان
- مشکل در سلام و احوالپرسی یا شروع یک مکالمه
- سختی در گفتوگو و بیان ایدهها یا نظرات
- ناتوانی در تغییر لحن و بلندی صدا متناسب با موقعیت (مثلاً خانه، مدرسه یا مکان عمومی)
- دشواری در تعریف کردن یک ماجرا یا داستان بهصورت منسجم
- تاخیر در یادگیری زبان نسبت به همسالان
- بیعلاقگی به تعامل و بازی با کودکان دیگر
- پاسخ ندادن یا خیلی کمپاسخ بودن هنگام مکالمه
- مشکل در درک مفاهیم غیرمستقیم مثل ضربالمثل، کنایه یا طنز
یک مثال ساده
تصور کنید کودکی را که هوش طبیعی دارد و حرفهای دیگران را بهخوبی متوجه میشود. او حتی ممکن است در بعضی موقعیتها از زبان برای برقراری ارتباط استفاده کند. اما وقتی پای موقعیتهای اجتماعی واقعی به میان میآید، مثل بازی گروهی، شروع مکالمه یا تعریف یک داستان، دچار مشکل میشود.
این دقیقاً همان جایی است که ضعف در مهارتهای ارتباط اجتماعی خودش را نشان میدهد.
علائم تشخیصی اختلال ارتباط اجتماعی در کودکان
کودکانی که دچار اختلال ارتباط اجتماعی هستند، در استفاده درست از زبان و ارتباط با دیگران مشکل دارند. این مشکلات معمولا از سنین پایین شروع میشود و به مرور با افزایش نیازهای اجتماعی بیشتر دیده میشود.
نشانههای مهم این اختلال:
- سلام و احوالپرسی یا صحبت متناسب با موقعیت برایشان سخت است.
مثلا نمیدانند چطور گفتوگو را شروع کنند یا چطور اطلاعاتی را با دیگران به اشتراک بگذارند. - نمیتوانند سبک صحبت خود را تغییر دهند.
مثلاً با معلم و دوستشان یکجور حرف میزنند، یا با بزرگسال و کودک تفاوتی در نحوه صحبتشان قائل نمیشوند. - قوانین مکالمه را رعایت نمیکنند.
گاهی وسط حرف دیگران میپرند، نمیدانند چطور نوبتی حرف بزنند، یا وقتی کسی منظورشان را متوجه نمیشود، قادر به توضیح دوباره نیستند. - مشکل در فهم حرفهای غیرمستقیم یا طنز دارند.
برای مثال درک کنایه، ضربالمثل، لطیفه یا استعاره برایشان دشوار است.
این مشکلات میتواند روی زندگی روزمرهی کودک تاثیر بگذارد؛ از جمله:
- برقراری دوستی با همسالان،
- موفقیت در مدرسه.
- یا بعدها عملکرد شغلی و اجتماعی.
توجه کنید که این اختلال به دلیل اوتیسم یا عقبماندگی ذهنی ایجاد نمیشود. کودک ممکن است هوش طبیعی داشته باشد، اما در مهارتهای اجتماعی دچار ضعف باشد.
کودک دچار اختلال ارتباط اجتماعی یا اختلال در کاربرد زبان علاوه بر مشکل در برقراری ارتباط کلامی با سایرین مشکلات دیگری را نیز تجربه میکند. شامل:
سایر نشانههای اختلال ارتباط اجتماعی در کودکان
کودکانی که دچار مشکل در ارتباط اجتماعی هستند، معمولا رفتارهایی دارند که برای والدین قابل مشاهده است. برخی از مهمترین نشانهها عبارتند از:
۱. تماس چشمی ضعیف
کودک هنگام صحبت با دیگران به چشم آنها نگاه نمیکند و نگاهش را به سمت پایین یا جای دیگری میبرد. (البته این موضوع باید به طور مداوم دیده شود، نه فقط گاهی. همچنین باید فرهنگ و عادتهای خانوادگی را هم در نظر گرفت.)
۲. مشکل در سلام و احوالپرسی
ممکن است کودک نتواند به سلام دیگران پاسخ دهد یا به جای جواب مناسب، کلماتی بیمعنی یا نامناسب به کار ببرد. گاهی هم فردی را که به او سلام کرده، نادیده میگیرد.
۳. تغییر ندادن سبک صحبت
ما معمولا بسته به شرایط، نوع صحبت خود را تغییر میدهیم؛ مثلا در خانه بلندتر حرف میزنیم و در کتابخانه آرامتر. اما کودکان مبتلا به این اختلال معمولا در همه موقعیتها به یک شکل صحبت میکنند و تفاوتی قائل نمیشوند.
۴. مشکل در درک زبان بدن و نشانهها
این کودکان به سختی میتوانند نشانههای غیرکلامی مثل حالت چهره یا زبان بدن دیگران را بفهمند. مثلا اگر کسی از خستگی حین مکالمه نگاهش را به اطراف ببرد، متوجه پیام او نمیشوند.
۵. رعایت نکردن قوانین اجتماعی گفتوگو
گاهی وسط حرف دیگران میپرند، نوبتگیری در مکالمه را بلد نیستند یا وقتی کسی برای دست دادن دستش را دراز میکند، واکنش نشان نمیدهند.
۶. استفاده نامناسب از زبان بدن
ممکن است به جای نگاه کردن به مخاطب به زمین خیره شوند یا حرکات بیش از حد دست داشته باشند.
۷. مشکل در تعریف داستان یا ماجرا
وقتی بخواهند فیلمی یا اتفاقی را تعریف کنند، نمیتوانند داستان را منسجم و پشتسرهم بیان کنند و معمولا پراکندهگویی دارند.
۸. ناتوانی در متمرکز ماندن روی یک موضوع
گاهی نمیتوانند در یک گفتوگو روی یک موضوع مشخص بمانند و مرتب از این شاخه به آن شاخه میپرند.
نکته مهم
این نشانهها اگر به طور مکرر و مداوم دیده شوند، میتوانند نشاندهندهی اختلال باشند. اما اگر فقط گاهی بروز کنند، جای نگرانی نیست.
از آنجا که علائم این اختلال شباهتهایی با اوتیسم دارد، تشخیص قطعی باید توسط متخصص انجام شود. پس اگر چند مورد از این نشانهها را در کودک خود دیدید، بهتر است زودتر با یک متخصص مشورت کنید.
چرا مداخله زودهنگام در مشکلات ارتباط اجتماعی کودک مهم است؟
گاهی علائم اختلال ارتباط اجتماعی شبیه اوتیسم به نظر میرسند. هر دو گروه از کودکان در برقراری ارتباط با دیگران مشکل دارند. اما تفاوت اصلی این است که کودکان اوتیستیک علاوه بر مشکلات ارتباطی، رفتارهای تکراری و علایق محدود هم دارند. به همین دلیل تشخیص درست تنها با کمک متخصص امکانپذیر است.
اهمیت سن طلایی رشد
مغز کودک از بدو تولد تا حدود سه سالگی به سرعت در حال رشد است. این دوره را دوران طلایی رشد مینامند. در این سالها، مغز بیشترین انعطافپذیری (پلاستیسیته) را دارد و سریعترین شکلگیری ارتباطات عصبی اتفاق میافتد. بعد از این سن، مغز بیشتر روی تقویت ارتباطات موجود کار میکند تا ساختن ساختارهای جدید.
به همین دلیل سه سال اول زندگی بهترین فرصت برای یادگیری، رشد مهارتها و اصلاح مشکلات ارتباطی است. اگر در این زمان محیطی غنی، محرک و حمایتی برای کودک فراهم شود، شانس موفقیت او در آینده بسیار بیشتر خواهد بود.
چرا ارتباط اجتماعی در کودکان اهمیت دارد؟
ارتباط اجتماعی پایه و اساس دوستیابی، بازی با همسالان، و تعامل سازنده با دیگران است. اگر این مهارتها تقویت نشود، کودک در آینده در روابط اجتماعی و حتی عملکرد تحصیلی و شغلی دچار مشکل خواهد شد.
درمان اختلال ارتباط اجتماعی در کودک
برای این اختلال درمان قطعی و یکسانی وجود ندارد، اما خبر خوب این است که گفتاردرمانی فردی و گروهی میتواند بسیار کمککننده باشد.
یک گفتاردرمانگر متخصص در کاربرد زبان و مهارت های اجتماعی میتواند به کودک بیاموزد چطور بهتر با دیگران ارتباط بگیرد و مهارتهای گفتاری و غیرکلامی خود را تقویت کند و در جلسات گروه درمانی به پیاده سازی بهتر این مهارت ها در موقعیت های واقعی با همسالان بپردازد.
نویسنده: محدثه خاکی / گفتاردرمانگر و گروه درمانگر مهارتهای ارتباطی
0 Comments