اگرچه گاهی اوقات ممکن است دشوار باشد، اما به یاد داشته باشید که کودک مبتلا به بیش فعالی نمی تواند بهخوبی رفتار خود را مدیریت کند و سرکوب تکانشگریها برای کودکان بیش فعال دشوار است؛ یعنی ممکن است قبل از انجام یک کار، موقعیتی که در آن هستند یا عواقب رفتار خود را در نظر نگیرند.
زندگی با کودکان مبتلا به بیش فعالی و نقص توجه (ADHD) میتواند سخت باشد چرا که علائم بیش فعالی همه فعالیتهای روتین روزمره را هم چالش برانگیز میکند. در این مقاله برایتان از 11 راه کار و روش رفتار با کودکان بیش فعال گفتهایم که به کنترل و مدیریت رفتاری آنها کمک میکند.
چرا رفتار صحیح با کودک بیش فعال اهمیت دارد؟
کودکان مبتلا به نقص توجه و بیشفعالی (ADHD) معمولاً ذهن بسیار خلاق و انرژی فوقالعادهای دارند؛ اما اگر نحوه صحیح برخورد با آنها را ندانیم، این انرژی بالا به جای اینکه نقطه قوتشان باشد، تبدیل به یک چالش فرسایشی برای کل خانواده میشود. واقعیت این است که این کودکان در محیط بیرون مثل مدرسه یا جمع دوستان به اندازه کافی بازخوردهای منفی میگیرند و مدام جملاتی مثل «بشین»، «دست نزن» یا «چرا حواست نیست؟» را میشنوند.
حالا تصور کنید اگر در خانه هم با واکنشهای اشتباه، سرزنش یا عصبانیت روبرو شوند، چه اتفاقی میافتد؟ بله، اعتماد به نفسشان کاملاً ویران میشود و به مرور زمان مشکلاتی مثل اضطراب، افسردگی یا لجبازیهای شدید هم به بیشفعالی آنها اضافه خواهد شد. وقتی شما با روشهای اصولی با او برخورد میکنید، در واقع دارید مهارت حیاتی «خودتنظیمی» را به او یاد میدهید. رفتار درست شما پناهگاه امنی میسازد تا کودک باور کند که با وجود تفاوتهایش، دوستداشتنی و توانمند است و میتواند این انرژیاش را در مسیر درستی هدایت کند.
برای مشاوره اولیه رایگان و بررسی رشد کودکان روی دکمه زیر کلیک کنید.
11 روش رفتار با کودکان بیش فعال
اگر از کودک مبتلا به ADHD مراقبت میکنید، این توصیهها برای شما مفید خواهد بود.
برنامه ریزی روزانه داشته باشید
روز را طوری برنامه ریزی کنید که فرزندتان بداند دقیقاً چه کاری باید انجام دهد و شما چه انتظاری از او دارید. داشتن یک برنامه منظم، دقیق و با جزئیات میتواند در نحوه کنار آمدن کودک مبتلا به ADHD با زندگی روزمره تفاوت چشمگیری ایجاد کند. الان با یک مثال برایتان توضیح میدهم:
حاضر شدن برای مدرسه یک کار روتین است که هر روز انجام میشود و احتمالاً برای خانوادههایی که کودک بیش فعال دارند این کار یک چالش هر روزه است! میخواهیم این چالش را با نوشتن یک برنامه حل کنیم. به جای این که در برنامه بنویسید: «حاضر شدن برای مدرسه»، باید مراحل این کار را یک به یک مشخص کنیم:
- صورتت را بشور
- صبحانه بخور
- کتاب ریاضی، علوم و دفتر مشق را در کیف بگذار
- جامدادی را در کیف بگذار
- لباس مدرسه را بپوش
- جورابهایت را بپوش
- کفش بپوش
- رفتن به مدرسه
و البته میتوانید جمع کردن کیف مدرسه را در برنامهی شب قبل هم بگذارید.
برای کودکان کم سن تر، این برنامه ریزی روزانه را به صورت تصویری یا نقاشی شده داشته باشید. قول میدهم این روش به خودتنظیمی آنها کمک میکند.
مرزهای مشخص رفتاری تعیین کنید
باید کودک را متوجه کرده باشیم که رفتار صحیح و مورد انتظار ما چیست. یا کدام رفتارها نباید از او سر بزند. سپس رفتار مثبت را با تمجید یا پاداش فوری تقویت میکنیم و اگر کودک زمانی از مرزهای رفتاری که تعیین کردهایم عبور کند، باید پیامدهای کارش را ببیند. باید پیامدهای قابل اجرا درنظر گرفته باشید و حتماً به صورت مداوم تشویق یا پیامدهای منفی را در رفتار با کودک اجرا کنید.
ثبات مهمتر از سختگیری است. اگر امروز قانونی را اجرا میکنید اما فردا از آن صرفنظر میکنید، کودک سردرگم میشود. قوانین کم، واضح و ثابت معمولاً نتیجه بهتری از قوانین زیاد و متغیر دارند.
از او واضح تعریف و تمجید کنید
وقتی میخواهید از کار مثبت فرزندتان تعریف کنید، به جای اینکه به صورت کلی بگویید «آفرین که کار خوب کردی.»، این “کار خوب” را برای او معنی کنید! بگویید «آفرین که لباسهات رو تا کردی، ممنونم.» این کار کودک شما را آگاه میکند که شما از او خوشحالید و همچنین میداند که چرا خوشحالید؛ درنتیجه احتمالاً دفعات بعدی باز هم تلاش میکند که لباسها را تا کند.
رفتار مثبت را سریع تشویق کنید. وقتی کودک حتی چند دقیقه متمرکز بازی میکند یا دستور شما را انجام میدهد، همان لحظه او را تحسین کنید. توجه مثبت، رفتار مطلوب را تقویت میکند.
دستورالعمل بدهید!
میخواهید کیک بپزید. فرض کنید روی جعبهی پودر کیک نوشته شده: «کیک بپزید.» و هیچ دستورالعمل دیگری داده نشده. میتوانید بدون دستورالعمل آن کیک را بپزید؟ اگر از فرزندتان میخواهید کاری انجام دهد، باید مثل دستورالعمل تهیهی یک غذا، به او دستورات کوتاه بدهید و حرفتان را دقیق بزنید.
به جای اینکه به کودک بگویید: «اتاق خوابت رو مرتب کن.» (کیک بپز!) بگویید: « لطفاً اسباب بازیهات رو توی کمد بگذار و کتابهات رو توی قفسه بگذار.» (سه تخم مرغ در پودرکیک مخلوط کنید،…)
این کار باعث واضحتر شدن کاری که کودک باید انجام دهد میشود و احتمالاً کودک در انجام آن کار موفق میشود و فرصتی برای تشویق شدن و تحسین و تمجید پیدا میکند. یک پایان خوش!
همچنین برای فعالیتهای طولانی، بین کارها استراحت کوتاه بگذارید. از کودک بیشفعال انتظار نداشته باشید مدت زیادی یکجا بنشیند. چند دقیقه استراحت یا کمی حرکت میتواند تمرکز او را برای ادامه کار افزایش دهد.
تابلوی امتیازات داشته باشید
روی تابلوی امتیازات به رفتار خوب کودک امتیاز بدهید. مثلاً وقتی با فرزندتان خرید رفتید و او رفتار خوبی نشان داد، روی تابلوی امتیازات به او یک ستاره، استیکر و… بدهید.
فرزندتان را در آمادهسازی تابلو و امتیازدهی درگیر کنید و اجازه دهید خودش هم درمورد امتیازدهی و جایزهی نهایی امتیازات نظر بدهد. این تابلوها نیاز به تغییرات منظم دارد تا خسته کننده نشود.
جایزههای نهایی باید به این صورت باشد:
- فوری: مثلاً امتیازها به صورت روزانه جمع میشود و جایزه مشخصی در پایان روز داده میشود
- متوسط: امتیازات و جایزه نهایی به شکل هفتگی ارائه میشود
- بلند مدت: مثلاً سه ماهه
برای اثر گذاری، سعی کنید در هر زمان فقط ۱ یا ۲ رفتار را در نظر بگیرید.
به موقع دست به کار شوید
در رفتار کودکتان مراقب علائم هشدار باشید. اگر به نظر رسید که بیش از حد تحریک شده و در حال از دست دادن کنترل خود است یا اگر احساس کردید کودک ناامید و سرخورده شده، دست به کار شوید و مداخله کنید. در صورت امکان با دور کردن کودک از موقعیتی که برای او احساس ناخوشایند ایجاد کرده، حواس کودک را پرت کنید. این کار احتمالاً آنها را آرام میکند.
یادتان باشد کودکتان لجباز نیست؛ بلکه کنترل تکانه برایش دشوارتر است. گاهی رفتارهای او ناشی از ضعف در مهارتهای خودکنترلی است، نه بیادبی یا نافرمانی عمدی. این نگاه، به والدین کمک میکند آرامتر و مؤثرتر برخورد کنند.
موقعیتهای اجتماعی لذتبخش ایجاد کنید
حضور کودک بیش فعال در جمع و کنترل رفتار او برای خودش و والدین چالش برانگیز است. با این حال چگونه موقعیتهای اجتماعی را برای کودکان بیش فعال به شکل مطلوبی ایجاد کنیم؟
- موقعیت های اجتماعی را کوتاه و لذت بخش نگه دارید.
- دوستان کودکتان را برای بازی دعوت کنید، اما زمان بازی را کوتاه نگه دارید تا فرزندتان کنترل خود را از دست ندهد.
- وقتی فرزندتان احساس خستگی یا گرسنگی می کند، مثلاً بعد از یک روز در مدرسه، این برنامهها را ترتیب ندهید.
ورزش را در برنامه بگذارید
کودک باید در طول روز فعالیت بدنی زیادی داشته باشد. پیاده روی، جستوخیز و ورزش کردن میتواند به کودک شما کمک کند تا خود را خسته کند و کیفیت خواب خود را بهبود بخشد؛ اما مراقب باشید کودکتان نزدیک به زمان خواب کار خیلی سخت یا هیجان انگیز انجام ندهند.
حواستان به تغذیه کودک بیش فعال جمع باشد
مراقب تغذیه فرزندتان باشید. اگر کودک شما پس از خوردن غذاهای خاصی که ممکن است حاوی مواد افزودنی یا کافئین باشد، علائم بیش فعالی را بیشتر نشان میدهد، یادداشتی از آن غذاها داشته باشید و آنها را با پزشکتان در میان بگذارید که درمورد مصرف یا منع مصرف آنها تصمیمگیری کنید.
برای کودک بیش فعال زمان خواب مشخص داشته باشید
مشکلات خواب و بیش فعالی میتوانند یک دور باطل باشند. ADHD می تواند منجر به مشکلات خواب شود و همین میتواند علائم بیش فعالی را بدتر کند.
بسیاری از کودکان مبتلا به بیش فعالی پس از خوابیدن به طور مکرر از خواب بیدار میشوند و الگوهای خوابشان قطع میشود. انجام یک برنامه روتین مناسب برای خواب میتواند به کودک شما کمک کند و زمان خواب را کمتر به میدان جنگ تبدیل کند.
- برای زمان خواب به یک روتین پایبند باشید. (درود خدا بر روتینها که خیلی اوقات برای درمانها به کارمان میآیند!)
- مراقب باشید که کودک هر شب در ساعت مشخصی به رختخواب برود و صبح در ساعت مشخصی از خواب بیدار شود.
- از فعالیت های بیش از حد در ساعات قبل از خواب و بازیهای کامپیوتری یا تماشای تلویزیون خودداری کنید.
رفتار با کودکان بیش فعال در مدرسه
کودکان مبتلا به ADHD اغلب در مدرسه مشکلاتی دارند و این وضعیت می تواند بر پیشرفت تحصیلی کودک تأثیر منفی بگذارد. با معلم فرزندتان و مشاور مدرسه در مورد هر گونه حمایت اضافی که ممکن است فرزندتان نیاز داشته باشد، صحبت کنید.
شما در مراقبت از کودک بیش فعال و رفتار با او با، با چه چالشهایی مواجه بودید و راهکارتان برای حل آنها چه بوده است؟ درمانگران کلینیک حامی میتوانند شما را در درمان بیش فعالی و بهبود علائم یاری کنند. برای دریافت نوبت با شمارههای کلینیک حامی تماس بگیرید.
در برخورد با کودک بیش فعال از انجام چه کارهایی باید خودداری کنیم؟
وقتی با یک کودک مبتلا به ADHD سروکار داریم، گاهی اوقات کارهایی که نباید انجام دهیم به اندازه کارهایی که باید انجام دهیم مهم هستند! مهمترین چیزی که باید از آن دوری کنید، سخنرانیهای طولانی، نصیحت کردن و دادن دستورات چندمرحلهای است. مغز این کودکان برای پردازش جملات طولانی و پیچیده در یک لحظه طراحی نشده است. اجازه بدهید با یک مثال روشنتر بگویم؛ به جای اینکه یک سخنرانی طولانی بکنید و بگویید: «چند بار باید بهت بگم وقتی از بیرون میای کفشهات رو وسط راهرو پرت نکن و لباست رو روی مبل ننداز؟» فقط یک یادآوری کوتاه و شفاف داشته باشید: «لطفاً کفشها تو جاکفشی و لباسها تو کمد!»
همچنین از برچسب زدن به کودک (مثل تنبل، بینظم یا حواسپرت) و مقایسه کردن او با همسنوسالهایش جداً خودداری کنید. کودک شما رفتارهای تکانشیاش را از روی لجبازی با شما انجام نمیدهد؛ این ویژگی عملکرد مغز اوست. پس نشان دادن واکنشهای هیجانی شدید و داد زدن، فقط اضطراب او را بیشتر کرده و توانایی خودتنظیمیاش را پایینتر میآورد.
آیا تنبیه کردن کودک بیش فعال روش مناسبی است؟
جواب کوتاه به این سوال یک «نه» قاطع است! تنبیههایی مثل دعوا کردن، محرومیتهای طولانیمدت یا خدای ناکرده تنبیه بدنی، برای کودکی که کنترلی روی رفتارهای تکانشی خود ندارد، اصلاً جواب نمیدهد و فقط اعتماد به نفس او را نابود میکند. به یاد داشته باشید که کودک بیشفعال معمولاً قوانین را میداند، اما در لحظه نمیتواند ترمز مغزش را بکشد و جلوی خودش را بگیرد. بنابراین، باید از «پیامدهای منطقی و فوری» استفاده کنید.
مثلاً فرض کنید قرار بوده کودک بعد از ۲۰ دقیقه بازی با تبلت، آن را کنار بگذارد اما این کار را نکرده است. به جای داد زدن و گفتن اینکه «دیگه تا آخر هفته حق نداری دست به تبلت بزنی!» (یک تنبیه طولانی، غیرقابل اجرا و بیاثر)، خیلی آرام اما قاطع قانون و پیامدش را اجرا کنید: «چون امروز بیشتر از زمانت بازی کردی، فردا زمان بازی با تبلتت ۱۰ دقیقه کمتر میشه.» یادتان باشد، هدف ما در اینجا آموزش نظم و مسئولیتپذیری به کودک است، نه انتقام گرفتن از او!
پاسخ به سوالات متداول شما درباره رفتار با کودک بیش فعال
بسیاری از کودکان با افزایش سن و دریافت آموزشهای مناسب، کنترل بهتری بر رفتار و هیجانات خود پیدا میکنند. با این حال، برخی علائم ADHD ممکن است تا بزرگسالی ادامه داشته باشد و نیاز به مدیریت داشته باشد.
در برابر لجبازی کودک آرام بمانید، قوانین مشخص و ثابتی داشته باشید و از بحث و جر و بحث طولانی خودداری کنید. تشویق رفتارهای مثبت و استفاده از پیامدهای منطقی، معمولاً از تنبیه نتیجه بهتری دارد.
محیط مطالعه را آرام و بدون عوامل حواسپرتی فراهم کنید، زمان درس خواندن را به بخشهای کوتاه تقسیم کنید و بین آنها استراحتهای کوتاه در نظر بگیرید. تشویق کودک پس از انجام هر بخش از تکالیف نیز انگیزه و تمرکز او را افزایش میدهد.
استفاده بیش از حد از موبایل و تبلت میتواند کیفیت خواب، تمرکز و کنترل هیجانات کودک را کاهش دهد و علائم بیش فعالی را پررنگتر کند. بهتر است زمان استفاده از نمایشگرها محدود و متناسب با سن کودک باشد و با فعالیتهای بدنی و بازیهای تعاملی جایگزین شود.
خیلی وقت بود دنبال همچین اطلاعاتی بودم. ممنون بابت این مقاله خوب.