کاردرمانی ضربه مغزی چگونه است؟

همان‌طور که همه ما می‌دانیم یکی از مهم‌ترین ارکان‌ بدن انسان، مغز است. پس طبیعی است که اگر ضربه‌ای به مغز وارد شود تبعات و عارضه‌های مختلفی از خفیف تا شدید به همراه داشته باشد و حتی ممکن است منجر به از دست دادن سطح هوشیاری، کما و مرگ بشود. به دلیل این‌ که کاردرمانی در ضربه مغزی در همان مراحل اولیه‌ی پس از ثبات وضعیت پزشکی می‌تواند نقش تعیین کننده‌ای در بقا و تداوم زندگی فرد داشته باشد، قصد داریم این‌بار اهمیت کاردرمانی ضربه مغزی را به طور کامل و جامع بررسی کنیم. تا انتهای مطلب با ما همراه باشید.

TBI یا ضربه مغزی چیست؟

Traumatic brain injury یا همان ضربه مغزی زمانی اتفاق می‌افتد که در عملکردهای مغز به دلیل وارد شدن ضربه و نیرویی خارجی تغییراتی رخ بدهد.

سوال اولی که در این تعریف مطرح می‌شود این است که متخصصان چگونه متوجه تغییرات عملکردی مغز خواهند شد؟

تغییرات عملکردی مغز را می‌توان در طیف وسیعی از شواهد متوجه شد که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. سطح هوشیاری فرد از دست می‌رود یا کاهش پیدا می‌کند.

2. وجود مشکلات عصبی_حرکتی. مثل: ضعف و فلج عضلانی، از دست دادن تعادل و …

3. تغییرات شناختی که شامل: گیجی، تاخیر حرکتی و رفتاری و … می‌شود.

4. یافته‌های تصویربرداری مثل: CT-SCAN

5. از دست دادن حافظه

و اما سوال دوم: نیروی خارجی وارد شده به چه نیروهایی اطلاق می‌شود؟

نیروی خارجی به هر نیرویی گفته می‌شود که از طرف سیستم‌های مختلف بدن انسان، یا تغییرات و واکنش‌های آن رخ نداده نباشد. مثلاً نمی‌توان تغییرات داخلی خونرسانی مغزی را که موجب اختلال در مغز شده است به عنوان ضربه مغزی تعریف کرد.

نیروی خارجی به 2 شکل به مغز وارد می‌شود:

1. ضربه مستقیم که اغلب باعث بروز آسیب موضعی در مغز می‌شود. مثل: افتادن شدید سالمندان، وارد شدن جسم سخت به جمجمه و …

2. ضربه غیرمستقیم که اغلب باعث آسیب منتشر می‌شود.

برای درک ضربه غیرمستقیم موقعیتی را فرض کنید که فرد در ماشین با سرعت بالایی نشسته است و ناگهان راننده ترمز می‌گیرد. در این حالت سر با شدت زیادی به جلو و عقب می‌رود و یک حرکت رفت و برگشتی در سر خواهیم داشت. این شرایط می‌تواند باعث جا به جایی مغز درون جمجمه ‌شود.

پس از ضربه مغزی چه اتفاقی برای فرد رخ می‌دهد؟

ضربه مغزی می‌تواند طیف وسیعی از مشکلات را به وجود بیاورد. ممکن است فرد در اثر ضربه‌ای خفیف فقط کمی احساس گیجی و سردرد کند یا ممکن است شدت ضربه به حدی باشد که فرد از هوش برود یا نیاز به جراحی داشته باشد.

پس لزوماً هر فردی پس از ضربه مغزی به کما نمی‌رود.

کاردرمانی ضربه مغزی چه کاری انجام می‌دهد؟

کاردرمانی ضربه مغزی مداخلات خود را با توجه به وضعیت هوشیاری بیمار انجام می‌دهد. اکثر افرادی که دچار ضربه مغزی می‌شوند در بیمارستان بستری می‌شوند و مداخلات پزشکی مثل جراحی و بستری را دریافت می‌کنند. کاردرمانی با مداخلات و مراقبت های بعد از عمل ضربه مغزی که در این محیط انجام می‌دهد، بهبودی فرد را سرعت می‌بخشد و از بروز عوارض ثانویه ناشی از بستری شدن طولانی مدت جلوگیری می‌کند. سپس کاردرمانی را می‌توان هم در بیمارستان‌ها ادامه داد هم در بعضی کلینیک ها مانند کلینیک حامی که شرایط ویزیت بیماران TBI را دارا بوده و متخصصین کاردرمانی و گفتاردرمانی متبحر در توانبخشی آسیب مغزی در آن مشغول فعالیت اند.

پس کاردرمانی در ضربه مغزی در 2 سطح کلی نقش دارد:

1.شرایط حاد و تحت حاد بیمارستانی که شامل کما، وضعیت نباتی و حداقل هوشیاری می‌شود.

2.و شرایطی که هوشیاری فرد در سطح خوبی قرار دارد که این هم می‌تواند شامل 2 گروه بشود:

• گروهی که از کما خارج شده‌اند.
• گروهی که از ابتدا وضعیت هوشیاری خوبی داشته‌اند.

 جهت دریافت نوبت کاردرمانی در ضربه مغزی با شماره های کلینیک در تماس باشید.

کاردرمانی در ضربه مغزی

کاردرمانی آسیب مغزی در تمام سیر بیماری TBI حضور دارد. از وضعیت کما تا پس از کسب هوشیاری و برگشت به منزل و پس از آن بر عهده گیری تمامی نقش هایی که آن فرد داشته است.

یک کاردرمانگر ابتدا شرایط بیمار را ارزیابی می‌کند و با توجه به شرایط، توانایی‌ها، نقش‌ها و حتی معنای زندگی فرد مداخلات خود را در زمینه‌های مختلف جسمی، ذهنی، شناختی، روانی و اجتماعی آغاز می‌کند. در این مطلب مداخلات کاردرمانی در ضربه مغزی را در 2 سطح بررسی می‌کنیم:

• وقتی بیمار در وضعیت اختلال شدید هوشیاری باشد.
• وقتی بیمار در سطح متوسط به بالا هوشیاری باشد. 

کاردرمانی آسیب مغزی در اختلالات شدید هوشیاری

زمانی که بیمار دارای اختلال شدید هوشیاری باشد که این می‌تواند شامل: حالت کما، پس از عمل ضربه مغزی و زمانی که بیمار از کما خارج شده است اما هوشیاری پایینی دارد، بشود.

تحریکات حسی

کاردرمانگر از محرک‌های مختلف حسی اعم از بینایی، شنوایی، بویایی، لامسه و … استفاده می‌کند که باعث دریافت پاسخی حتی ناخودآگاه از بیمار می‌شود. هدف از اعمال تحریکات حسی خارج شدن از کما و افزایش هوشیاری در بیمار است.

انتخاب محرک حسی مناسب در کاردرمانی آسیب مغزی بسیار مهم است. محرک باید برای بیمار معنادار باشد. مثلاً شنیدن صدای عزیزان بیمار در هنگام کما، استفاده از بوهای ملایم و دلنشین و… بسیار توصیه می‌شود.

تمرینات حرکتی

کاردرمانی در ضربه مغزی برای جلوگیری از خشکی، ادم و بدشکلی مفاصل تمریناتی را در همان حالت کما برای بیمار انجام می‌دهد. در واقع در این حالت انتظار حرکت فعالانه از بیمار نمی‌رود. این دسته مراقبت های بعد از عمل ضربه مغزی می‌تواند شامل کشش عضلانی به صورت آهسته باشد.

پوزیشن دهی

بیمار TBI مدت زمان زیادی در بستر بیماری خواهد بود و به دلیل بی‌حرکتی، احتمال ایجاد مشکلاتی مثل ضعف عضلانی، کاهش دامنه حرکتی، زخم بستر و … وجود دارد. یکی از مراقبت های بعد از عمل ضربه مغزی کاردرمانگر این است که با قرار دادن وضعیت بدنی بیمار در وضعیتی مناسب و همچنین تغییر هر چند مدت یکبار این وضعیت از بروز مشکلات ثانویه جلوگیری می‌کند.

مدیریت آشفتگی و بیقراری

همان‌طور که می‌دانید یکی از مشکلاتی که در بیمارانی که تازه از کما خارج شده‌اند وجود دارد این است که دچار آشفتگی و پرخاشگری می‌شوند. کاردرمانگر با توجه به شرایط بیمار به تعدیل سازی حواس یا تعدیل محیط می‌پردازد که این می‌تواند به اشکال مختلفی مثل تخلیه انرژی بیمار یا آرام‌سازی او باشد.

اسپیلنت‌ دهی

برای پیشگیری از اسپاستی سیته هنگام بی‌حرکتی در وضعیت هوشیاری پایین، اسپیلنت و گچ‌گیری تجویز می‌شود. البته در این وضعیت اسپیلنت به صورت همیشگی پوشیده نمی‌شود و فقط در ساعاتی از شبانه‌روز پوشیده و بعد مدت زمان مشخصی بیرون آورده می‌شود.

برای مثال یکی از اسپیلنت‌هایی که در کاردرمانی آسیب مغزی استفاده می‌شود اسپیلنت مخروطی است که باعث می‌شود انگشتان در کف دست جمع نشود.

حالا نقش کاردرمانی را در زمانی که سطح هوشیاری بیمار متوسط رو به بالا است، بررسی می‌کنیم:

تمرینات تحرکی

توانبخشی و درمان راه رفتن، نشستن و برخاستن، انتخاب وسایل تطبیقی مناسب، هدایت و مدیریت نحوه جا ب‌ه جایی بین محیط‌های مختلف، و حتی آموزش نحوه جا به جایی در جامعه برعهده کاردرمانگر است. بیمار در این مرحله باید قدم‌های اول کسب استقلال خود را بردارد. البته آموزش به خانواده در این مرحله نباید فراموش بشود.

مهم‌تر از کسب استقلال، حفظ امنیت بیمار است. توجه شود اگر امنیت بیمار به خطر بیفتد، فرد خود را ناتوان و وابسته به دیگران می‌بیند و اعتماد به نفس خود را برای بهبودی از دست می‌دهد.

مداخلات شناختی

کارکردهای شناختی مثل توجه، حافظه، برنامه‌ریزی، استدلال، قضاوت برای ادامه زندگی و انجام فعالیت‌ها لازم و ضروری هستند و متاسفانه پس از ضربه مغزی این توانایی‌های شناختی با اختلال زیادی همراه می‌شوند. کاردرمانگر برای بهبود کارکردهای شناختی در جهت افزایش توانمندی و افزایش کیفیت زندگی فرد از مداخلات متفاوتی استفاده می‌کند:

1. استفاده از فعالیت‌های هدفمند و معنادار

کاردرمانی در ضربه مغزی با توجه به نقش‌هایی که بیمار دارد فعالیت را شخصی‌سازی می‌کند. مثلاً برای فردی که نقش مادری برای او بسیار پراهمیت است و فعالیت معنادار خود را آشپزی می‌داند، شروع گام به گام مراحل آشپزی با توجه به سطح بیمار می‌تواند فعالیت مناسبی باشد.

این فعالیت‌ها هم می‌تواند به صورت فیزیکی باشد و هم با استفاده از نرم‌افزارها که مهارت‌های مختلفی را پوشش می‌دهد، انجام شود.

2. استفاده از تکنیک‌های جبرانی. مثل: یادداشت گذاشتن، یادآورها، برنامه‌ریزی و …

تمرینات بینایی

یکی دیگر از مشکلات افراد TBI مشکلات بینایی است مانند محدودیت در میدان بینایی و آسیب اعصاب بینایی. تمرینات بینایی شامل مهارت‌های تعقیب بینایی، توجه بینایی، تقویت عضلات کره چشم و تقویت چهار عصب تخصصی چشم و بینایی است.

این تمرینات تخصصی در کلینیک حامی زیر نظر کاردرمانگران متبحر در حوزه بینایی انجام می‌گیرد تا بهترین نتیجه ممکن حاصل شود.

تمرینات ادراکی

ادراک فرد بعد از وارد شدن ضربه مغزی و مدت زمانی که در کما به سر می‌برد، دستخوش تغییرات زیادی می‌شود. کاردرمانی در ضربه مغزی در این حیطه با ارزیابی بیمار نقص‌های موجود را تشخیص و برای بهبود آن برنامه‌ریزی کند.

مثلاً در سطوح خیلی پایین از بیمار خواسته می‌شود از بین تصاویر موجود تصویر فرزند خود را نشان بدهد. با این روش علاوه بر تقویت ادراک بینایی، انگیزه بیمار نیز افزایش پیدا می‌کند. هرچه سطح ادراک بالاتر باشد، تمرینات پیشرفته‌تر خواهد شد.

برگشت به محیط اجتماعی

یکی از مواردی که بسیار حائز اهمیت است و در افزایش انگیزه و بازگشت به زندگی معمول پس از ضربه مغزی نقش کلیدی را دارد روابط اجتماعی است. به دلیل عارضه‌هایی که در فرد به وجود می‌آید از مشکلات جسمانی تا شناختی لازم است مهارت‌های دچار اختلال بازآموزی شوند و فرد قدم به قدم برای برگشت به محیط اجتماعی و حضور در فعالیت‌های اجتماعی مختلف آماده شود. از جمله اقداماتی که کاردرمانی در ضربه مغزی برای این امر مهم انجام می‌دهد:

• گروه درمانی برای آموزش مهارت‌های اجتماعی
• توانبخشی حرفه‌ای برای آموزش مهارت‌های شغلی، تغییرات محیطی در محل کار، کسب درآمد و… 

بیمار TBI در هر وضعیتی که باشد نیاز به حمایت خانواده دارد. خانواده می‌تواند نقش بسیار پررنگی در کنار کاردرمانی و مراقبت های بعد از عمل ضربه مغزی داشته باشد و با حمایت روانی و عاطفی چالش پیش آمده را برای عزیز خود مدیریت کند. خانواده هنگامی که بیمار در کما است در انواع مداخلات کاردرمانی نقش پررنگی خواهد داشت و پس از خارج شدن از کما و بازگشت به منزل هم در انواع فعالیت‌ها می‌تواند کمک کننده باشد. جهت دریافت نوبت کاردرمانی در ضربه مغزی با شماره های کلینیک تماس بگیرید.